* ویژگی های یک نسل در گذر زمان*
* به مناسبت اولین سالگرد درگذشت استاد مرتضی شهیدی*
_ ابراهیم جعفری_
_ دهکده جهانی_
_@dehkade_jahan_
* به مناسبت اولین سالگرد درگذشت استاد مرتضی شهیدی*
_ ابراهیم جعفری_
_ دهکده جهانی_
_@dehkade_jahan_
_* آنچه ملاحظه می کنید مضمون سخنانی است که یک سال پیش در یادبود استاد مرتضی شهیدی یکی از چهره های درخشان آموزش و پرورش گلپایگان ایراد شده است.*_
*زنده یاد استاد شهیدی* بینیاز از تعریف و تمجید است. به قول حضرت مولانا
_*مادح خورشید مداح خود است*_
_*که دو چشمم روشن و نامُرمد است*_
* برای درک و شناخت این استاد فرزانه سوالی را مطرح می سازم.*
_*ویژگی هایی که نسل استاد شهیدی داشت چه بود که از دامانش گوهری مانند ایشان ظهور کرد؟*_
متاسفانه آن ویژگی ها، امروز در حال مضمحل شدن و از بین رفتن است و حلقه گم شده روزگار ماست. چهار مورد را به اختصار توضیح می دهم.
* ویژگی اول آن نسل این بود که به معنی دقیق کلمه طالب دانش و معرفت بودند،* یعنی واقعاً علم را دوست داشتند و برای آن رنج میکشیدند و دود چراغ میخوردند. دنبال مدرک نبودند، نمیخواستند با این خواندن ها و مطالعه کردن ها، پرستیژ، شهرت و ثروت کسب کنند، عاشق علم بودند و معرفت جایگاه برجسته ای در نظر آنان داشت. البته فقط به علم نمیاندیشیدند، اهل زندگی هم بودند؛ یعنی هم زندگی را و هم علم را جدی میگرفتند. در این راستا می خواهم از دیدگاه *هربرت مارکوزه* یکی از اندیشمندان *مکتب فرانکفورت* استفاده کنم. او کتابی تحت عنوان، *انسان تک ساحتی* دارد و ادعایش هم این است که سرمایه داری جهانیان را به یک ساحت سوق داده تا فقط مصرف کننده باشند؛ در حالی که ماهیت وجود انسان *چند ساحتی* است. به طور خاص و مشخص این چند ساحتی بودن در جناب استاد شهیدی متبلور بود.
شاهد ادعایم این است که در کتابخانه استاد شهیدی فقط آثار ادبی و فرهنگی مشاهده نمی شود؛ کتاب های مکانیک، باغبانی، معماری و حتی کتاب خیاطی هم هست. آقای شهیدی خودشان ساختمان خانه شان را نظارت و معماری کردند. کتاب مکانیک را می خواند و در اغلب موارد با استناد بر آن اتومبیل اش را تعمیر می کرد، باغچه منزل را به بهترین نحو ممکن زینت آرایی می کرد و به بار دهی آن میافزود؛ از این رو ایشان یک انسان چند ساحتی و *چند وجهی* بود که زندگی خودش را بر *مبنای دانش* ساماندهی می کرد. در وادی معرفت هم علاوه بر ادبیات، در زمینه تاریخ، جامعه، علوم قرآنی و ... دارای اطلاعات بود.
وقتی این اوصاف از استاد شهیدی را برمی شمارم، به یاد *دکتر غلامحسین مصاحب* می افتم؛ آن چهره علمی بزرگ که *دانش ریاضی نوین* را وارد ایران کرد و در عین حال از *قله های ادبی* ما هم بود و آن *دایرة المعارف بزرگ* را که در زمان خودش بینظیر بود، به یادگار گذاشت. این ویژگی اول نسل استاد شهیدی بود.
*ویژگی دوم آن نسل این بود که قانع بودند؛ البته قناعت در کسب دانش نداشتند.*
*دکتر شریعتی* در جمله زیبایی می گوید: *هرچه معلومات مان بیشتر باشد، مجهولات مان زیادتر است؛* یعنی هرچه انسان در وادی علم جلوتر میرود، عطش اش برای یادگیری زیاد تر می شود، اساسأ قناعت در جستجوی علم معنی و مفهوم ندارد؛ اما در زمینه های مادی و اقتصادی نسل استاد شهیدی به آنچه داشت، قانع بود. اهل ثروت اندوزی نبود چه بسا که ثروت گریز بود.
*ویتگنشتاین* فیلسوف اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم یک ثروت افسانه ای را به ارث برده بود. وقتی این ثروت افسانه ای را به فقیران بخشید و از همه آن گذشت، به او گفتند: آقای ویتگنشتاین چه احساسی داری؟ گفت: احساسم آن قدر زیباست که حد ندارد؛ زیرا تمام موانع فلسفه ورزیدن خودم را از میان برداشتم، تمام موانع کار علمی ام را از میان برداشتم و راحت و فارغ البال شدم.
در همین ایران خودمان، سال ۱۳۸۳ مراسم نکوداشتی برای *پدر علوم ارتباطات اجتماعی زنده یاد دکتر کاظم معتمدنژاد* برگزار شد. از صبح تا عصر برنامه های سخنرانی بود و همه در سجایای ایشان سخن میگفتند و طبعا انجمن های علمی، انجمن های روزنامه نگاری، رسانه های مختلف و سایر محافل هدایایی هم آوردند. پایان آن روز ناظر بودم که *بیش از صد سکه طلا* آوردند و به ایشان تقدیم کردند. آقای دکتر معتمدنژاد در پایان سخنرانی خود گفتند: تمام سکه هایی که از سر لطف به من ارزانی شده، همین الآن تقدیم آقای دکتر نجفقلی حبیبی رئیس (وقت) دانشگاه علامه طباطبایی می کنم تا در جهت پیشبرد اهداف دانشکده علوم ارتباط اجتماعی هزینه شود.
اگر در شهر خودمان نظر بیفکنیم، خیران مدرسه ساز، خیران مدرسه یار، خیرانی که در عرصه بهداشت و درمان قدم برداشته و برمی دارند، در زمره چنین افرادی هستند و جا دارد یاد کنم از مراسم کلنگ زنی بخش شیمی درمانی بیمارستان امام حسین علیه السلام که واقعا جای استاد شهیدی خالی بود. چقدر ایشان دغدغه داشتند تا این کار صورت بگیرد؛ به خاطر این که عضو انجمن بهداشت و درمان بودند.
* ویژگی سوم آن نسل این بود که دنبال داده (دیتا) و اطلاعات نبودند، بلکه دنبال دانش بودند.* سیر تکوین دانش و علم این است که از دیتاها یعنی کوچکترین اجزای اطلاعات شروع می شود و اطلاعات را می سازد و مجموعه این اطلاعات تبدیل به دانش می شود. انسان های هوشیار این دانش را به *خرد، فهم و حقیقت* مبدل می سازند. نسل استاد شهیدی این گونه بود که به اطلاعات فست فودی و زود گذر (چیزی که در فضای مجازی فراوان است) اتکا نمیکرد.
* آن نسل، نسل کتابخوانی بودند، عاشق کتاب بودند.* این طور هم نبود که کتاب را به عنوان دکور در خانه بگذارند. امکان داشت یک کتاب را تا ده بار عمیق مطالعه کنند و برای این کتاب خواندن حوصله به خرج می دادند. متاسفأنه یکی از مسائل مهم جامعه ما؛ بخصوص نسل امروزی این است که حوصله مطالعه ندارد، یک متن را از اول تا آخر نمی خواند و این یک خسران بزرگ است که نسل ما از کتاب گریزان است.
یکی از دانشجویان بنده که معلم است، یک بار در کنفرانسی که ارائه داد می گفت: «امروز در جلسه اولیا و مربیان بودم. مادران می گفتند در رابطه با درس هایی نظیر تاریخ یا جغرافیا، فرزند ما میگوید این درس ها را برای من بخوان، من حوصله ندارم بخوانم! » این یک ضایعه دردناک است که امیدواریم به موازات اقدام سیاستگذاران فرهنگی، خود خانواده ها این وضعیت را ترمیم کنند و ...
آن نسل واقعاً به دانش متکی بودند و جا دارد از سه استاد بزرگ یاد کنم.
*مرحوم آقای اثنی عشری* ؛ خدا رحمت شان کند، به خاطر می آورم ایشان معمولاً در کتاب فروشی *شادروان آقای خادمی* که خدا روح ایشان را هم شاد کند، حضور داشت. آقای خادمی خیلی دست و دل باز بود و همه را سمت کتاب فروشی خودش جذب می کرد و هرچه هم در آنجا کتاب ها را ورق می زدیم، خم به ابرو نمیآورد؛ زیرا قبل از منفعت مادی به *توسعه فرهنگی* می اندیشید. به نظر بنده کتاب فروشی آقای خادمی یک *حوزه عمومی* و *پاتوق فرهنگی* بود. مرحوم آقای اثنی عشری در آن کتاب فروشی ایستاده یا نشسته تا یک کتاب را از اول تا آخر مرور نمی کرد، کتابفروشی را ترک نمیکرد. *آیا اکنون آن میراث به ما رسیده است؟*
مرحوم استاد *اسدا... صمدی* که کتاب گرانسنگ و هفتصد صفحه ای *«مروری بر ضربالمثل های اصیل گلپایگان»* را نوشته، *هجده سال* مجاهدت علمی کرده تا این کتاب ساخته و پرداخته شده است.
یاد کنم از *مرحوم آقای اسماعیلی* دبیر ارزشمند ادبیات که ایشان هر وقت به کلاس می آمد، یک کتاب غیر درسی با خودش می آورد؛ مخصوصاً در کلاس های انشاء از یک نفر می خواست که متن هایی را از آن کتاب قرائت کند.
* چهارمین ویژگی که در آن نسل وجود داشت، این بود که هم به سنت، هم به مدرنیته احترام می گذاشت.* اکنون با افرادی سر و کار داریم که غرق در سنت هستند؛ به گونه ای که هرگونه پژوهش، نوآوری و فرزند زمان خویش بودن را، از یاد می برند و یک عده ای هم هستند که در نقطه مقابل آن، سنت را فراموش می کنند و از یاد می برند که ما چه هویت فرهنگی داشتیم؟ چه پایه های علمی داشتیم؟ هر دو اشتباه است. آن افراط و این تفریط است؛ ولی نسل استاد شهیدی این گونه بود که *بین گذشته و حال پیوند میزد؛* آن هم جهان به شدت متغیری که ما با آن مواجه هستیم.
فراموش نمی کنم اوایل دهه هفتاد، سه یا چهار بار در جلسه های میهمانی خدمت استاد شهیدی بودم و با هم صحبت می کردیم. آن زمان اینترنت و شبکه های اجتماعی نبود. تنها منبعی که مسائل روز را بیان می کرد و نسبت به سایر مطبوعات تفسیرهای نو داشت، *روزنامه سلام* بود. با دقت که به سخنان ایشان گوش فرا می دادم، متوجه می شدم ایشان هرچه که می گوید، سرچشمه اش روزنامه سلام است؛ روزنامه ای نخبه گرا که محتوای تازه و جدید داشت. *از این رو در می یافتم که آقای شهیدی خودش را با روح زمانه هماهنگ میکند و در گذشته درجا نمی زند.*
اولین مواجهه ای که با استاد شهیدی داشتم، سال ۱۳۴۹ زنگ انشا سال اول دوره متوسطه در دبیرستان پهلوی (سابق) بود. وقتی که انشای خودم را خواندم، به شدت بنده را تشویق کردند؛ به طوری که هنوز حلاوت آن تشویق در ذهن و ضمیر من پابرجاست.
در پایان خطاب به متولیان آموزش و پرورش عرض می کنم: *مدیران و معلمان فرهیخته و علاقه مندان به زبان و ادب فارسی چرا درس انشارا دست کم می گیریم؟ انشا چرا زنگ تفریح ما شده است؟ انشا یعنی خلق کردن، آفرینش ذهن و اندیشه ورزی*
*کسی که به انشا توجه میکند، خوب هم مطالعه میکند و در کلاس هم خوب گوش می دهد. اهل گفت و گو، تبادل نظر و منطق است، سخن خود را تحمیل نمی کند و ...*
پس به یاد استاد شهیدی هم خانواده ها، هم مدیران، هم دبیران تصمیم بگیرند به درس انشا بهای واقعی بدهند؛ زیرا درس انشا بنیادی ترین درس برای رشد و اعتلای دانش آموزان است.
*جهان یادگار است و ما رفتنی*
*به گیتی نماند به جز گفتنی*
*به روان تابناک استاد شهیدی درود می فرستیم*